dangia
05-23-2007, 09:45 AM
Làn sóng di dân: lớp sau dồn lớp trước... trừ một khu vực
Monday, May 21, 2007
Nguyễn Xuân Nghĩa
Dư luận Hoa Kỳ đang mất bình tĩnh vì Quốc Hội Iraq - được bầu năm ngoái dưới mưa đạn - chưa giải quyết nổi việc phân phối quyền lực và quyền lợi dầu hỏa giữa ba sắc tộc và hệ phái Shia, Sunni và Kurd. Nhưng vì có khả năng nhìn rất sâu vào một chuyện như qua ống kính hiển vi mà người Mỹ quên nhiều chuyện khác. Một thí dụ là việc Quốc Hội Mỹ, cũng từ năm ngoái, chưa giải quyết nổi một hồ sơ quan trọng dù chưa là sinh tử lập tức cho quốc gia như nội tình Iraq. Ðó là hồ sơ di dân, lưu cữu từ mấy chục năm nay.
Có một câu hỏi, thuộc lại ăn giải bạc triệu, mà giới dân cử Mỹ ăn không nổi: “Nếu có thẩm quyền quyết định về việc ai sẽ có quyền nhập cư, quý vị sẽ nhận người có khả năng đóng góp cho xứ sở, hay những người đang cần một chốn dung thân?” Câu trả lời lý tưởng thì đã được nhà thơ Emma Lazarus ghi dưới chân bức tượng nữ thần tự do tại New York: “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, v.v...” Khổ nỗi, Nữ Thần Tự Do được dựng lên cách đây 120 năm. Và nhìn về hướng Ðông.... Trong khi ấy, nước Mỹ đã thay đổi, từ hướng Tây và nhất là hướng Nam.
Cứ theo tiêu chuẩn nhân đạo thì mọi người cùng khốn đều có quyền vào Mỹ, chỉ gõ cửa điền đơn là có thẻ xanh vì nếu chấp nhận một mật độ dân số bằng nước Anh (247 người một cây số vuông), Hoa Kỳ có thể nuôi đến hai tỷ dân! Nhưng, không xứ nào giải quyết chuyện nhập cư như vậy. Nhiều người gõ cửa không được thì leo rào vào Mỹ, trở thành di dân nhập lậu - từ ba triệu vào năm 1990 nay lên tới 12 triệu. Ðại đa số lại đến từ hướng Nam, từ Mexico, một trạm quá quan của nhiều di dân Nam Mỹ khác, từ Honduras, El Salvador hay Brazil, v.v...
Bây giờ giải quyết vấn đề làm sao? Ðóng cửa bên ngoài rồi sàng lọc bên trong?
Hoa Kỳ là quốc gia của di dân. Người Mỹ nguyên thủy (ta lầm gọi là “dân Da đỏ”) là... di dân đầu tiên đến từ Á Châu. Kế tiếp, thành phần bản địa ấy bị di dân gốc Âu đẩy lui và đồng hóa để lập thành hiệp chủng quốc hơn hai trăm năm trước. Thành phần lập quốc này có hé cửa nhận di dân từ Phi Châu (và một số nhỏ từ Trung Hoa) vì lý do thực dụng và theo phương cách thô bạo: lao dịch từ Trung Quốc và nô lệ từ Phi Châu.
Trong ngần ấy thành phần di dân, có lẽ chỉ người da đen là thuộc loại di dân cưỡng bách và ngày nay nước Mỹ trả mãi chưa hết cái nợ tinh thần và kinh tế của việc đó. Các thành phần khác đều là tự nguyện và chật vật lắm mới vào được nước Mỹ để thành dân Mỹ, gốc Anh, gốc Ðức, gốc Ái Nhĩ Lan, Hòa Lan hay gốc Ý, gốc Tàu, gốc Việt, v.v... Vào đến Mỹ là các thành phần di dân ấy đều sống tản mát, có gom lại thành từng vùng sinh hoạt thì vẫn hòa chung trong xã hội Mỹ. Họ tự xem mình là công dân Mỹ, với quy luật sinh hoạt chính trị chủ yếu là Hoa Kỳ, phần văn hóa hay tập quán là phụ. Trừ một thành phần. Ðó là di dân gốc Latino - đúng nhất là gốc Mexico.
Ðến đây, phải nhắc sơ về lịch sử lập quốc Hoa Kỳ: nhiều tiểu bang lớn của Mỹ, từ một góc Tây Nam của Louisiana qua Texas, New Mexico, Arizona tới California và Nevada là lãnh thổ Mexico đã được nhượng hay bị chiếm. Mà quan hệ lịch sử ấy còn chồng chéo với quan hệ địa lý chỉ vì từ các tiểu bang này đi xuống miền Nam, di dân lại như trở về nhà. Tất nhiên họ trở về để thăm gia đình hay gửi tiền cho thân nhân. Rồi trở lại.
Di dân nào, dù là gốc Hoa, Nga, hay gốc Ấn mà vào Mỹ là coi như đứt rễ với cố hương. Di dân gốc Mễ lại mọc rễ Mexico tại Mỹ. Họ gắn bó với cả hai quê hương cũ mới và đôi khi chung thủy với cố hương hơn là vùng đất kiếm ăn của họ là nước Mỹ, đến nỗi nhiều người tranh đấu để khỏi bị chế độ “cưỡng bách song ngữ”, là phải học cả tiếng Anh.
Vì sức tập trung quá lớn, di dân gốc Mễ có vùng ảnh hưởng tại một số tiểu bang miền Nam và miền Tây, sâu và rộng hơn mọi sắc dân khác trên đất Mỹ, xét từ nhiều khía cạnh - và cả chính trị. Không ít người Mễ còn coi là mình có quyền chinh phục lại vùng đất của tổ tiên đã bị Mỹ cướp mất. Tâm lý ấy là thực tế có thể nhìn ra khi di dân gốc Mễ biểu tình năm ngoái với quốc kỳ Mexico. Cho tới khi thấy bị hố thì năm nay mới giăng cờ Mỹ!
Ngược lại, nhiều người thuộc diện con cháu di dân cưỡng bách, người Mỹ da đen, chưa hẳn đã mặn mà với lớp di dân da nâu, đang có thế lực rất lớn trong xã hội Mỹ.
Ðể khỏi bị hiểu lầm là kỳ thị, hãy cứ tưởng tượng là Hoa Kỳ mà giáp giới với Trung Hoa hay Ấn Ðộ thì xã hội Mỹ sẽ biến thái ra sao trong vài chục hay trăm năm nữa nếu đám di dân này cũng sống tập trung như vậy, và nếu nhiều người không muốn vì không cần tự đồng hóa?
Bao trùm lên trên khía cạnh địa dư lịch sử sâu xa ấy là chuyện trước mắt: di dân nhập lậu và sức đóng góp của di dân. Quan điểm nào trong cuộc tranh luận cũng có vẻ có lý, mà chỉ một phần mà thôi.
Những ai có quyền nhập cư vào Mỹ?
Về thủ tục pháp lý, người đã tuân thủ luật lệ Mỹ mà ngồi chờ bên ngoài từ nhiều năm nay? Hay người đã nhập lậu và sinh con đẻ cái cũng từ nhiều năm nay? Nếu chỉ có vài chục hay vài trăm ngàn di dân lậu thì việc mời họ ra ngoài xếp hàng như mọi người khác là chuyện khả thể. Nhưng 12 triệu người, ra ngoài là đi đâu? Tạm ân xá họ để hợp pháp hóa một chuyện dĩ lỡ là dễ hiểu - nhưng có gây bất công cho người khác chăng? Mà làm như vậy tất nhiên càng khuyến khích nhập lậu để chờ ngày sẽ được hợp pháp hóa! Còn thể thống quốc gia nữa chứ...
Về lý do thực dụng kinh tế, di dân chiếm 14% thị trường lao động Mỹ, đa số tập trung trong các ngành bị dân Mỹ coi là hạ đẳng, như canh tác (47%), trông nom người già yếu (36%), xây cất (27%), hay vận trù thực phẩm (24%). Khốn nỗi, theo Bộ Lao động, thành phần nghề nghiệp này sẽ rất khan hiếm trong tương lai: dân Mỹ cần người lao động trong loại nghề mà họ không ham nữa, vì vậy, doanh nghiệp Mỹ khá chuộng di dân, dù chẳng là bác sĩ hay kỹ sư điện toán! Cùng các nghiệp đoàn, một số cơ sở tất nhiên ủng hộ việc rộng cửa đón người, hoặc ít ra bớt bị phiền nhiễu khi tuyển dụng di dân da màu lại phải xét hỏi lý lịch.
Mà nói tới lý lịch là có chuyện an ninh, trong thời đại khủng bố. Năm ngoái, Hoa Kỳ quyết định tăng cường kiểm soát và xây tường ngăn nhặn dọc biên giới miền Nam. Nhưng vẫn thiếu người kiểm soát và xây chưa được một dấu phẩy so với kế hoạch là hơn ngàn cây số hàng rào trên 3.600 cây số biên giới với Mexico. Vả lại, bị chặn nơi này, đám người cùng khốn phải chạy qua nơi khác, nếu không chết khát ngoài sa mạc thì rơi vào vùng sinh sát của các tổ chức tội ác và bọn buôn lậu ma túy dọc theo biên giới.
Muốn kiểm soát cho kỹ những kẻ đã nhập lậu thì phải lập ra chế độ căn cước, tức là xâm phạm vào quyền tự do tối thượng của dân Mỹ. Một cuộc tranh luận rất... Tây: nội các mới của Tổng Thống Nicolas Sarkozy có một bộ tân lập là Bộ Căn cước và Di dân. Phát xít quá!
Khi gặp loại bài toán nan giải này là các chính khách Mỹ đều biết... múa, hơn hẳn Quốc Hội Iraq.
Năm ngoái, họ múa may rất nhiều ở tại chỗ. Năm nay, một số nghị sĩ của cả hai đảng vừa đạt thỏa thuận với hành pháp Bush, và loan báo là sẽ công bố đề nghị gần 800 trang chưa ai thấy hết mà đã tranh luận gay gắt, nhất là trong nội bộ Ðảng Cộng Hòa (đa số chống lại lập trường dung dị của ông Bush).
Về đại thể, dự luật mới sẽ lập ra chế độ chiếu khán loại Z và cho phép di dân lậu trước năm nay được vào thị trường lao động sau một vài thủ tục. Ðể thỏa mãn nhu cầu kinh tế, đề nghị mới sẽ lập thêm loại chiếu khán Y cho “khách lao động” (guest workers program). Nhưng chỉ thi hành ngần ấy biện pháp cứu vãn sau khi tăng cường nhân sự kiểm soát và xây thêm hàng rào hay trạm canh dọc biên giới. Và từ nay Hoa Kỳ sẽ nhận di dân theo nhu cầu kinh tế hơn lý do nhân đạo (do đó quy chế đoàn tụ gia đình sẽ bị giảm).
Sau khi Thượng Viện tranh luận và nếu có thông qua, dự luật vẫn khó được Hạ Viện đồng ý, vì quan điểm thân dân và thực tế hơn của viện dưới, khi hai năm các dân biểu lại phải xin phiếu của dân. Mà dân Mỹ thì phân vân giữa hai ngả lý tưởng và thực tiễn. Khảo sát của NBC/News và Wall Street Journam hồi Tháng Tư cho biết là 44% dân Mỹ đồng ý với việc hợp pháp hóa, và 51% thì chống lại chế độ họ gọi là ân xá đó - mạnh nhất là trong thành phần Ðảng Cộng Hòa.
Kết luận? Còn tùy thời khoảng ngắn dài của tương lai.
Ngắn là Ðảng Cộng Hòa sẽ vỡ đôi vì hồ sơ di dân và càng mất ghế trong cuộc bầu cử tới, như Ðảng Dân Chủ sẽ vỡ đôi vì hồ sơ Iraq và chưa vào được Tòa Bạch Ốc. (Dù nản chí về hồ sơ Việt Nam, năm 1972 dân Mỹ vẫn không chọn ứng viên phản chiến George McGovern mà dồn phiếu rất mạnh cho Richard Nixon! Nghị sĩ Hillary Clinton biết vậy nên mới lách và bị phe phản chiến vỗ vào lưng.)
Nhìn từ thật xa thì tiếp theo đợt di dân Âu Châu đầu tiên đổ bộ lên Bắc Mỹ, nay đến lượt di dân Âu Châu đổ bộ từ Nam Mỹ lên, sau gần 500 năm lỡ hẹn của Columbus. Và sẽ làm nước Mỹ thay đổi, chậm và chắc.
Một giải pháp thực sự toàn diện và trường kỳ là phải nhìn vào - và có đối sách với - ba thành phần di dân khác nhau:
1. Di dân đến từ các nơi khác trên thế giới, kể cả và nhất là Á Châu.
2. Di dân đến từ Mexico nhưng sống phân tán cùng các thành phần di dân khác ngoài biên vực miền Nam.
3. Di dân đến từ Mexico mà lại tập trung vào nơi họ có sức mạnh nhất, từ California tới Texas.
Chuyện ấy trong chính trường thường xuyên tranh cử của Mỹ là truyện sừng thỏ lông rùa. Bất khả!
Monday, May 21, 2007
Nguyễn Xuân Nghĩa
Dư luận Hoa Kỳ đang mất bình tĩnh vì Quốc Hội Iraq - được bầu năm ngoái dưới mưa đạn - chưa giải quyết nổi việc phân phối quyền lực và quyền lợi dầu hỏa giữa ba sắc tộc và hệ phái Shia, Sunni và Kurd. Nhưng vì có khả năng nhìn rất sâu vào một chuyện như qua ống kính hiển vi mà người Mỹ quên nhiều chuyện khác. Một thí dụ là việc Quốc Hội Mỹ, cũng từ năm ngoái, chưa giải quyết nổi một hồ sơ quan trọng dù chưa là sinh tử lập tức cho quốc gia như nội tình Iraq. Ðó là hồ sơ di dân, lưu cữu từ mấy chục năm nay.
Có một câu hỏi, thuộc lại ăn giải bạc triệu, mà giới dân cử Mỹ ăn không nổi: “Nếu có thẩm quyền quyết định về việc ai sẽ có quyền nhập cư, quý vị sẽ nhận người có khả năng đóng góp cho xứ sở, hay những người đang cần một chốn dung thân?” Câu trả lời lý tưởng thì đã được nhà thơ Emma Lazarus ghi dưới chân bức tượng nữ thần tự do tại New York: “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, v.v...” Khổ nỗi, Nữ Thần Tự Do được dựng lên cách đây 120 năm. Và nhìn về hướng Ðông.... Trong khi ấy, nước Mỹ đã thay đổi, từ hướng Tây và nhất là hướng Nam.
Cứ theo tiêu chuẩn nhân đạo thì mọi người cùng khốn đều có quyền vào Mỹ, chỉ gõ cửa điền đơn là có thẻ xanh vì nếu chấp nhận một mật độ dân số bằng nước Anh (247 người một cây số vuông), Hoa Kỳ có thể nuôi đến hai tỷ dân! Nhưng, không xứ nào giải quyết chuyện nhập cư như vậy. Nhiều người gõ cửa không được thì leo rào vào Mỹ, trở thành di dân nhập lậu - từ ba triệu vào năm 1990 nay lên tới 12 triệu. Ðại đa số lại đến từ hướng Nam, từ Mexico, một trạm quá quan của nhiều di dân Nam Mỹ khác, từ Honduras, El Salvador hay Brazil, v.v...
Bây giờ giải quyết vấn đề làm sao? Ðóng cửa bên ngoài rồi sàng lọc bên trong?
Hoa Kỳ là quốc gia của di dân. Người Mỹ nguyên thủy (ta lầm gọi là “dân Da đỏ”) là... di dân đầu tiên đến từ Á Châu. Kế tiếp, thành phần bản địa ấy bị di dân gốc Âu đẩy lui và đồng hóa để lập thành hiệp chủng quốc hơn hai trăm năm trước. Thành phần lập quốc này có hé cửa nhận di dân từ Phi Châu (và một số nhỏ từ Trung Hoa) vì lý do thực dụng và theo phương cách thô bạo: lao dịch từ Trung Quốc và nô lệ từ Phi Châu.
Trong ngần ấy thành phần di dân, có lẽ chỉ người da đen là thuộc loại di dân cưỡng bách và ngày nay nước Mỹ trả mãi chưa hết cái nợ tinh thần và kinh tế của việc đó. Các thành phần khác đều là tự nguyện và chật vật lắm mới vào được nước Mỹ để thành dân Mỹ, gốc Anh, gốc Ðức, gốc Ái Nhĩ Lan, Hòa Lan hay gốc Ý, gốc Tàu, gốc Việt, v.v... Vào đến Mỹ là các thành phần di dân ấy đều sống tản mát, có gom lại thành từng vùng sinh hoạt thì vẫn hòa chung trong xã hội Mỹ. Họ tự xem mình là công dân Mỹ, với quy luật sinh hoạt chính trị chủ yếu là Hoa Kỳ, phần văn hóa hay tập quán là phụ. Trừ một thành phần. Ðó là di dân gốc Latino - đúng nhất là gốc Mexico.
Ðến đây, phải nhắc sơ về lịch sử lập quốc Hoa Kỳ: nhiều tiểu bang lớn của Mỹ, từ một góc Tây Nam của Louisiana qua Texas, New Mexico, Arizona tới California và Nevada là lãnh thổ Mexico đã được nhượng hay bị chiếm. Mà quan hệ lịch sử ấy còn chồng chéo với quan hệ địa lý chỉ vì từ các tiểu bang này đi xuống miền Nam, di dân lại như trở về nhà. Tất nhiên họ trở về để thăm gia đình hay gửi tiền cho thân nhân. Rồi trở lại.
Di dân nào, dù là gốc Hoa, Nga, hay gốc Ấn mà vào Mỹ là coi như đứt rễ với cố hương. Di dân gốc Mễ lại mọc rễ Mexico tại Mỹ. Họ gắn bó với cả hai quê hương cũ mới và đôi khi chung thủy với cố hương hơn là vùng đất kiếm ăn của họ là nước Mỹ, đến nỗi nhiều người tranh đấu để khỏi bị chế độ “cưỡng bách song ngữ”, là phải học cả tiếng Anh.
Vì sức tập trung quá lớn, di dân gốc Mễ có vùng ảnh hưởng tại một số tiểu bang miền Nam và miền Tây, sâu và rộng hơn mọi sắc dân khác trên đất Mỹ, xét từ nhiều khía cạnh - và cả chính trị. Không ít người Mễ còn coi là mình có quyền chinh phục lại vùng đất của tổ tiên đã bị Mỹ cướp mất. Tâm lý ấy là thực tế có thể nhìn ra khi di dân gốc Mễ biểu tình năm ngoái với quốc kỳ Mexico. Cho tới khi thấy bị hố thì năm nay mới giăng cờ Mỹ!
Ngược lại, nhiều người thuộc diện con cháu di dân cưỡng bách, người Mỹ da đen, chưa hẳn đã mặn mà với lớp di dân da nâu, đang có thế lực rất lớn trong xã hội Mỹ.
Ðể khỏi bị hiểu lầm là kỳ thị, hãy cứ tưởng tượng là Hoa Kỳ mà giáp giới với Trung Hoa hay Ấn Ðộ thì xã hội Mỹ sẽ biến thái ra sao trong vài chục hay trăm năm nữa nếu đám di dân này cũng sống tập trung như vậy, và nếu nhiều người không muốn vì không cần tự đồng hóa?
Bao trùm lên trên khía cạnh địa dư lịch sử sâu xa ấy là chuyện trước mắt: di dân nhập lậu và sức đóng góp của di dân. Quan điểm nào trong cuộc tranh luận cũng có vẻ có lý, mà chỉ một phần mà thôi.
Những ai có quyền nhập cư vào Mỹ?
Về thủ tục pháp lý, người đã tuân thủ luật lệ Mỹ mà ngồi chờ bên ngoài từ nhiều năm nay? Hay người đã nhập lậu và sinh con đẻ cái cũng từ nhiều năm nay? Nếu chỉ có vài chục hay vài trăm ngàn di dân lậu thì việc mời họ ra ngoài xếp hàng như mọi người khác là chuyện khả thể. Nhưng 12 triệu người, ra ngoài là đi đâu? Tạm ân xá họ để hợp pháp hóa một chuyện dĩ lỡ là dễ hiểu - nhưng có gây bất công cho người khác chăng? Mà làm như vậy tất nhiên càng khuyến khích nhập lậu để chờ ngày sẽ được hợp pháp hóa! Còn thể thống quốc gia nữa chứ...
Về lý do thực dụng kinh tế, di dân chiếm 14% thị trường lao động Mỹ, đa số tập trung trong các ngành bị dân Mỹ coi là hạ đẳng, như canh tác (47%), trông nom người già yếu (36%), xây cất (27%), hay vận trù thực phẩm (24%). Khốn nỗi, theo Bộ Lao động, thành phần nghề nghiệp này sẽ rất khan hiếm trong tương lai: dân Mỹ cần người lao động trong loại nghề mà họ không ham nữa, vì vậy, doanh nghiệp Mỹ khá chuộng di dân, dù chẳng là bác sĩ hay kỹ sư điện toán! Cùng các nghiệp đoàn, một số cơ sở tất nhiên ủng hộ việc rộng cửa đón người, hoặc ít ra bớt bị phiền nhiễu khi tuyển dụng di dân da màu lại phải xét hỏi lý lịch.
Mà nói tới lý lịch là có chuyện an ninh, trong thời đại khủng bố. Năm ngoái, Hoa Kỳ quyết định tăng cường kiểm soát và xây tường ngăn nhặn dọc biên giới miền Nam. Nhưng vẫn thiếu người kiểm soát và xây chưa được một dấu phẩy so với kế hoạch là hơn ngàn cây số hàng rào trên 3.600 cây số biên giới với Mexico. Vả lại, bị chặn nơi này, đám người cùng khốn phải chạy qua nơi khác, nếu không chết khát ngoài sa mạc thì rơi vào vùng sinh sát của các tổ chức tội ác và bọn buôn lậu ma túy dọc theo biên giới.
Muốn kiểm soát cho kỹ những kẻ đã nhập lậu thì phải lập ra chế độ căn cước, tức là xâm phạm vào quyền tự do tối thượng của dân Mỹ. Một cuộc tranh luận rất... Tây: nội các mới của Tổng Thống Nicolas Sarkozy có một bộ tân lập là Bộ Căn cước và Di dân. Phát xít quá!
Khi gặp loại bài toán nan giải này là các chính khách Mỹ đều biết... múa, hơn hẳn Quốc Hội Iraq.
Năm ngoái, họ múa may rất nhiều ở tại chỗ. Năm nay, một số nghị sĩ của cả hai đảng vừa đạt thỏa thuận với hành pháp Bush, và loan báo là sẽ công bố đề nghị gần 800 trang chưa ai thấy hết mà đã tranh luận gay gắt, nhất là trong nội bộ Ðảng Cộng Hòa (đa số chống lại lập trường dung dị của ông Bush).
Về đại thể, dự luật mới sẽ lập ra chế độ chiếu khán loại Z và cho phép di dân lậu trước năm nay được vào thị trường lao động sau một vài thủ tục. Ðể thỏa mãn nhu cầu kinh tế, đề nghị mới sẽ lập thêm loại chiếu khán Y cho “khách lao động” (guest workers program). Nhưng chỉ thi hành ngần ấy biện pháp cứu vãn sau khi tăng cường nhân sự kiểm soát và xây thêm hàng rào hay trạm canh dọc biên giới. Và từ nay Hoa Kỳ sẽ nhận di dân theo nhu cầu kinh tế hơn lý do nhân đạo (do đó quy chế đoàn tụ gia đình sẽ bị giảm).
Sau khi Thượng Viện tranh luận và nếu có thông qua, dự luật vẫn khó được Hạ Viện đồng ý, vì quan điểm thân dân và thực tế hơn của viện dưới, khi hai năm các dân biểu lại phải xin phiếu của dân. Mà dân Mỹ thì phân vân giữa hai ngả lý tưởng và thực tiễn. Khảo sát của NBC/News và Wall Street Journam hồi Tháng Tư cho biết là 44% dân Mỹ đồng ý với việc hợp pháp hóa, và 51% thì chống lại chế độ họ gọi là ân xá đó - mạnh nhất là trong thành phần Ðảng Cộng Hòa.
Kết luận? Còn tùy thời khoảng ngắn dài của tương lai.
Ngắn là Ðảng Cộng Hòa sẽ vỡ đôi vì hồ sơ di dân và càng mất ghế trong cuộc bầu cử tới, như Ðảng Dân Chủ sẽ vỡ đôi vì hồ sơ Iraq và chưa vào được Tòa Bạch Ốc. (Dù nản chí về hồ sơ Việt Nam, năm 1972 dân Mỹ vẫn không chọn ứng viên phản chiến George McGovern mà dồn phiếu rất mạnh cho Richard Nixon! Nghị sĩ Hillary Clinton biết vậy nên mới lách và bị phe phản chiến vỗ vào lưng.)
Nhìn từ thật xa thì tiếp theo đợt di dân Âu Châu đầu tiên đổ bộ lên Bắc Mỹ, nay đến lượt di dân Âu Châu đổ bộ từ Nam Mỹ lên, sau gần 500 năm lỡ hẹn của Columbus. Và sẽ làm nước Mỹ thay đổi, chậm và chắc.
Một giải pháp thực sự toàn diện và trường kỳ là phải nhìn vào - và có đối sách với - ba thành phần di dân khác nhau:
1. Di dân đến từ các nơi khác trên thế giới, kể cả và nhất là Á Châu.
2. Di dân đến từ Mexico nhưng sống phân tán cùng các thành phần di dân khác ngoài biên vực miền Nam.
3. Di dân đến từ Mexico mà lại tập trung vào nơi họ có sức mạnh nhất, từ California tới Texas.
Chuyện ấy trong chính trường thường xuyên tranh cử của Mỹ là truyện sừng thỏ lông rùa. Bất khả!